کتاب فروش که نا اميدم کرد به دوستی که قرار بود چند روز بعد از ايران بيايد تماس گرفتم و خواهش کردم که کتاب را برايم بياورد. قبل از پرواز تماس گرفت و گفت کتاب ناياب است و هرچه گشته نتوانسته پيدا کند. هرچه دست يابی به کتاب “دا ” مشکل تر مي‌شد عطش من برای خواندنش بيشتر. تا اين که دوستم آمد و به ديدنش رفتم و برايم سوغات گز و شيرینی و يک کيلو سبزی خوردن تازه و کتاب “دا” را آورد. پرسيدم : مگه نگفته بودی گيرت نيامده؟
گفت: ايران که اينجا نيست ما غريب باشيم و شما هر بلايی سر ما بخواين بيارين . اون جا ما آشنا ماشنا زياد داريم.
با خنده گفتم : دست شما و آشنا ماشناهاتون درست!
حرف رو کوتاه کردم و به خانه رفتم. 800 صفحه پر از جنگ و خون و فاجعه و مرگ و اسارت وعشق و ايثار را در دو روز خواندم و بارها کتاب را بستم تا صحنه ها از پيش چشمم کنار روند.
کتاب “دا” داستان دختری 17 ساله است که همراه بقيه مردم خرمشهر تا آخرين لحظه از شهرشان دفاع مي‌کنند. نويسنده کتاب جزيياتی را شرح مي‌دهد که از حد تحمل نسل ما خارج است.
من هم با دوستانی که گفته بودند اين داستان سينماييست موافقم. تا به حال فيلم هايی جنگی زياد ساخته شده است. اما برای من نوستالژيک ترين فيلمی که مرا ياد جنگ بياندازد آژانس شيشه اي بود و اين اواخر روز سوم.
اما وقتی کتاب دا را خواندم تازه به عمق فاجعه پی بردم و دانستم که سينمای ايران حقش را هنوز به جنگ ادا نکرده است.

نابودی يک شهر در کمتر از 35 روز، خود سينماست، جايی است که زندگی عادی مردم يک شهر سينمايی ميپ شود. يقين دارم که جوان‌های خرمشهر زمانی که از شهرشان دفاع مي‌کردند و زير آتش و گلوله بودند ، گاهی پيش خودشان فکر ميکردند : مثه فيلماس….

اختصاصي از جشنواره فيلم كلن

شيدا شيرازي/ آلمان
تهران امروز

1 – آخرين روز‌هاي ماه اکتبر، استان نوردهايم وستفالن آلمان ميزبان جشنواره فيلم هنري کلن‌- بن بود. اين جشنواره مخلوطي از جشنواره و گالري است. اين فستيوال در کنار گزينشي از فيلم‌هاي کوتاه، نيمه‌بلند و بلند هنري و به اصطلاح کولت، نمايشگاه‌هاي متعددي از ديگر رشته‌هاي هنرهاي تصويري مانند نقاشي، عکاسي و ويدئو آرت برگزار مي‌كند.
سياستگذاران اين جشنواره که همان مديران فيلم فستيوال معروف فميناله (جشنواره فيلم زنان) هستند، در گزينش فيلم‌ها و هنرمندان اين جشنواره نيز به زنان بي‌توجه نبودند. از زنان هنرمند حاضر در جشنواره مي‌توان به شيرين نشاط، هنرمند ايراني- آمريکايي (زنان بدون مردان) و خانم کلوديا ليوسا (شيره غم؟) که در رقابت با «درباره الي…» فرهادي در برليناله سال گذشته برنده خرس طلايي شد، اشاره کرد.
فستيوال، با فيلم «لبنان» برنده اصلي بخش مسابقه فستيوال فيلم ونيز آغاز شد. فيلم لبنان که از دريچه داخلي يک تانک گرفته شده، فيلمي بسيار تکان‌دهنده است. اين‌بار دوربين سينماگر، جنگ را از زاويه ديد نظامياني نشان مي‌دهد که درون يک تانک نشسته‌اند. کارگردان فيلم، سامول موز که در جشنواره حضور داشت در کنفرانس مطبوعاتي فيلم از عشق به صلح جهاني گفت که انگيزه اصلي‌اش براي ساخت اين فيلم بوده است؛ فيلمي که نشان مي‌دهد که جنگ براي هر دو طرف زجرآور است و هر دو طرف بازنده هستند.
از نکات برجسته ديگر جشنواره اشاره جشنواره به 20 سالگي سقوط ديوار برلين بود. منتخبي از فيلم‌هاي آلماني که به واقعه فروپاشي ديوار برلين مي‌پرداختند نيز در اين فستيوال به نمايش درآمدند. از فيلم‌هاي کوتاه و نيمه‌بلند جشنواره مي‌توان به فيلم قصابي ( محصول آمريکا) اشاره کرد.
برنده اصلي جايزه 15 هزار يورويي جشنواره امسال فيلم «ولفي» اثر وسيليج سيگارو (محصول روسيه) بود. نماينده سينماي مهاجرت ايران، «زنان بدون مردان» دست خالي از اين فستيوال رفت.
2 – «this is it»! فيلم مستند «this is it» اين روز‌ها طرفداران مايکل جکسون را به‌جاي سالن‌هاي کنسرت به سالن‌هاي سينما مي‌کشاند. اين فيلم مستند که به فاصله چند ماه بعد از مرگ جکسون روي پرده‌ سينماهاي جهان رفت، تسکيني براي هواداران وي به‌شمار مي‌رود.
جکسون قرار بود که آخرين تور خود را از لندن آغاز کند. تمرين‌هاي وي براي هرچه کامل‌تر و عالي‌تر برگزارکردن اين کنسرت، دستمايه اين مستند است. دوربين بيش از 100 ساعت از مايکل جکسون پشت صحنه فيلم گرفته است. براي دوستداران او ديدن اينکه چگونه اين هنرمند با دقت به کوچک‌ترين جزئيات سعي در هرچه بهتر برگزار کردن اين کنسرت داشت، جالب توجه است.
اين فيلم، هنرمندي کامل‌گرا (پرفکتسيونيست) را نشان مي‌دهد که هم مي‌خواند، صحنه‌آرايي مي‌كند، موزيک را تنظيم مي‌کند و اين شوي عظيم را به عبارتي يک تنه کارگرداني مي‌كند.
علاقه‌مندان مايکل جکسون، سالن‌هاي سينما را پر کردند. ديدن كارهاي او بر پرده بزرگ سينما نيز جذابيتي غيرقابل وصف دارد.
زندگي و مرگ اين مرد هنرمند سياهپوست، بسيار تلخ بود. اين مستند فقط توانسته قسمتي از تلاش اين هنرمند را نشان دهد؛ تلاشي که هرگز به ثمر نرسيد، هرچند که با مرگش، آخرين آهنگش همه رکوردهاي فروش را شکست اما هرگز صحنه ديگري شاهد اين تمرينات نخواهد بود.
3 – سينمايي است در اين نزديکي که صفاي کبابي‌هاي دربند دهه 50 و کافه‌هاي پاريس را يکجا دارد. سينمايي اوپن اير است. حياطي است بزرگ و پر‌دار ‌و ‌درخت که در نگاه اول باغي خصوصي به نظر مي‌آيد، باغ پر از ميز‌هاي گرد سفيد فرانسوي کوچک با صندلي‌هاي حصيري. روي هر ميز گلدان کوچک گل رزي است که فضا را عطرآگين مي‌كند. نهر کوچکي از ميان ميز‌ها مي‌گذرد. غروب‌هاي تابستان بوي گل‌هاي رز و اقاقي و نم خاک مست‌کننده است. مردم از هر قشري مي‌آيند. تاريک که مي‌شود، پرده عظيم سپيدي بالا مي‌آيد. با بالا آمدن پرده، صدا‌ها مي‌خوابد.
فيلم شروع مي‌شود: فيلم اين هفته «آغوش‌هاي شکسته» پدرو آلمادوار است. فيلم را در فستيوال فيلم کن ديده‌ام اما اين کجا و آن کجا. در فستيوال فيلم خبرنگاران معمولا فيلم را در اکران اول (در جهان) که معمولا ساعت هشت صبح است، مي‌بينند، در سينمايي عظيم و چندطبقه که صدها نفر را در خودش جاي مي‌دهد. آنجا فيلم را حرفه‌اي‌تر مي‌بيني، قضاوتش مي‌کني، نقدش مي‌کني، سعي مي‌کني در تاريکي يادداشتي برداري اما اينجا نه. اينجا آمده‌اي که از فيلم لذت ببري. نگاه نگران پنه‌لوپه کروز را دوست داري، فيلم را با فيلم قبلي پدرو آلمادوار، «بازگشت» مقايسه نمي‌کني و نمي‌گويي که «بازگشت» شاهکار آلمادوار است.
فيلم پر است از عشق و ناکامي. سوز سرماي شب پاييز از لباست مي‌گذرد و مي‌لرزي. نم اشکي بر چشمت مي‌نشيند که نمي‌داني از آن لحظه لرز بود يا از مرگ عشق در فيلم. فيلم که تمام مي‌شود، مردم دل‌شان نمي‌خواهند بروند. بيرون که مي‌آيم لحظه‌اي مي‌ايستم و به ساختمان سينما نگاهي مي‌کنم.
کارخانه‌اي متروک است که از جنگ جهاني دوم به جا مانده است. نه نمايي دارد و نه نام و نشاني. در ته کوچه بن‌بستي است که زماني منتهااليه شهر بوده است. نمي‌دانم چه کسي حياط کارخانه زشت و سياه را به چنين باغي تبديل کرده و سالنش را به رستوران. نمي‌دانم که اولين‌بار چه کسي ايده داده که بياييد اينجا را سينما کنيم، اما دلم مي‌خواست بشناسمش تا از او تشکر کنم، براي فيلم‌هاي خوب، فرهنگ و براي آباداني کارخانه زشت متروک.سينما شدن بهترين اتفاقي بود که مي‌توانست براي اين کارخانه بيفتد. ساختمان متروکه‌اي که مي‌توانست در بهترين شرايط محلي براي فرار از سرماي پانک‌ها و کارتن‌خواب‌ها باشد، محل فرهنگ شده است. با کمترين هزينه فيلم‌هاي روز را بر پرده سينما مي‌بيني. شايد صندلي‌ها استاندارد نيست و ميليون‌ها خرج نکرده‌اند اما صفايش جذبت مي‌كند.
از اين پس هر هفته در اين ستون از فيلم‌هايي که ديده‌ام خواهم نوشت يا از فستيوال‌هاي فيلم و مسائل پيرامونش. اما دوست دارم از کارخانه‌هاي متروک بيشتري بنويسم که سينما شده‌اند، از پرده‌هاي بزرگي که ديده‌ام در شهرهاي کوچک اسپانيا نصب مي‌کنند و بچه‌هاي کوچک کم‌بضا‌عت به همراه توريست‌هاي ثروتمند روي شن‌ها مي‌نشينند و فيلم مي‌بينند.
بنويسم چراکه اينهاست که سينما را سينما مي‌كند.

ادامه دارد!!!!

زمانی به شدت تحت تاثير پائلو کويلو، به اتفاقهای هم زمان معتقد بودم.

چندی پيش تصميم گرفتم که يک فيلم نامه بنويسم. کسی از اين جريان چيزی نمی دانست تا که در باز شد و  يار سفر کرده داخل آمد و سو غات کتاب آورد. در ميان کتاب ها کتابی بود به نام چگونه فيلم نامه بنويسيم. آيا اين يک اتفاق هم زمان نيست؟

اين چند روزه حسد مسعو کيميايی را می خواندم.

ديالوگ های مسعود کيميايی حرف ندارد. در عجبم چرا شعر نمی گويد کسی که چنين آهنگين و وزين مينويسد. هرچند که ديالوگ های فيلم هايش و نثر کتابش کم از شعر ندارد.

جملات کليدی کيميايی ميروند که در تاريخ ماندگار شوند. کيميايی

فقط فيلم نمی سازد  و کتاب نمی نويسد، او فرهنگ ميسازد.  و چه خوب که استاد عزيز برای گفتن حرفهای امروز، زمان ديروز را انتخاب کرده است و حرفش را از زبان عين القضات همدانی ، عارف ايرانی سده پنجم هجری، به شنونده اش رسانده است.

حسد برخلاف رمان اول کيميايی ” جسد های شيشه اي” زياد سينمايی  نيست. شايد به همين دليل است که من جسد های شيشه اي را بيشتر دوست دارم. هر وقت کتابی را خيلی دوست دارم، ميگويم  انگار در حين خواندنش فيلمش را ميبينم. فيلم جسد های شيشه اي را بارها ديده ام. اما حسد را نديدم!

پينوشت: اين هم پوستر آخرين فيلم مسعود کيميايی ” محاکمه در خيابان” است. بيست و هفتمين فيلم . چه عدد  پر افتخاری.

پی نوشت دوم: آخرين فيلمی که در سينمای ايران ديدم ” ا عتراض” بود. فکرش را بکن بعد از اين همه سال در اين روز های ا عتراض به ايران بيايم و اولين فيلمی که ببينم محاکمه در خيابان باشد. نوستالژی غريبی است.

نقد نو، نسل نو – نگاهی زنانه به «درباره الی…»؛
روزی که زن شدم…
سینمای ما -  شیدا شیرازی – کلن: درباره الی ، آخرين ساخته اصغر فرهادی در پر تنشترين روز های تاريخ معاصر ايران ، همزمان با انتخابات ریاست جمهوری بالاخره بر روی پرده رفت. درباره الی برای اولين بار در جهان ، در جشنواره برلين اکران شد و همان شب در سا عت يازده شب در تهران، در جشنواره فجر بر پرده رفت.
. درباره الی درامی بسيار قوی است که چشم جشنواره های بزرگ دنيا را خيره کرد و درباره اش بسیار نوشتند اما در این میان روح زنانه درباره الی … کمتر دیده شد.
درباره الی … فيلمی با روحی زنانه است.، چرا که به امر مهم قضاوت می پردازد و اين سوال را مطرح ميکند که : ديگران چه فکری ميکنند؟

با ديدن اين فيلم از خود سوال کردم که اگر به جای شخصيت الی که دختر جوانی است ، قصه به گونه اي پيش ميرفت که پسر جوانی همسفر گروه ميشد، مثلا نامزد الی ( صابر ابر)، قصه به کجا ميرفت؟ آيا مسئله قضاوت به اين شدت ذهنمان را در گير ميکرد؟
کدام يک از ما زنان تا به حال بی دغدغه اينکه ديگران چه فکر خواهند کرد ، عمل کرده ايم؟
چهره های تمام شخصيت های اصلی زن در سينما و ادبيات ايران به نو عی در گير مسايل قضاوت بوده اند. اين درگيریها در فيلم های فارسی با جملاتی مثل ” حالا مردم چی ميگن ؟” آشکارا ذهن را به مساله قضاوت سوق می دادند و با نگا هها و کنايه ها به صورت پنهان مسئله قضاوت را مطرح ميکردند.
مسئله قضاوت به خودی خود امری خطير و بسيار حساس است ، اما زمانی که در کنار مسائل زنان و حساسيت جوامع سنتی و کم انعطاف پذير قرار ميگيرد ، به چالشی بزرگ تبديل ميشود.
با اینکه مسئله زن هرگز نمی توانسته دغدغه اصلی فرهادی در درباره الی… باشد، اما روح زنانه فيلم بسيار سرکش است و از همه زوايا سرک ميکشد. در نگاه اول درباره الی فيلمی فرای جنسيتی است که به مسايل انسانی فرا مليتی می پردازد. اما در دل اين فيلم زنانی هستند که کتک می خورند، خرد می شوند ، تحقير ميشوند ، به ناروا قضاوت ميشوند و در آخر تنها می مانند.

زنان فيلم جوان هستند و به طبقه متوسط تحصيل کرده متعلقند. سپيده ( گلشيفته فراهانی ) سر حال و سرزنده است. او که مدير و مدبر است و قدرت رهبری گروه را دارد ، خوشقلب و مهربان است . او ذاتا راستگو و صادق است ، اما به راحتی قادر به گفتن دروغ های کوچکی که کار گروه را راه بياندازد نيز هست ، نظير زمانی که برای به دست آوردن ويلای لب دريا به خانم شمالی ميگويد که ما عروس و داماد داريم . اما او برای خودش دروغ نمی گويد ، او برای گروه است که ” مصلحت انديشی ” ميکند. از سر خوشقلبی و ميل به باهم بودن و با هم ماندن گروه است. از طرفی سپيده در انتهای داستان تنها کسی است که زير بار گفتن دروغ بزرگ به نامزد الی نمی رود و تا به آخر مقاومت ميکند .

الی ( ترانه عليدوستی) همانطور که از اسمش پيداست که تا آخر هم معلوم نمی شود که مخفف چه اسمی است، زنی را به تصوير ميکشد که لايه های درونی متعددی دارد و به آسانی قابل حدس نيست که چه می انديشد. او آينه زنانی است که به ندرت فهميده می شوند. او که غرور زنی جوانی را دارد ، به اميد عوض کردن سرنوشتش ( مردی که او را با خود به خارج ببرد)، با وجود داشتن نامزد ، حاضر به آشنايی با احمد ( شهاب حسينی) شده است. الی خيلی فکر ميکند و کمتر حرف ميزند . او مهربان است ، اما ترس از کج فهمی مهربانيش برايش گران تمام ميشود ( آوردن نمک دان سر سفره برای احمد)، با وجود اين در سکوت هدفی را به سختی دنبال ميکند ( که در انتها ميبينيم که پنهان کردن اين حقيقت است که او نامزد دارد). الی تصميم دارد که بيانديشد. الی آن قشر از زنانی را به تصوير ميکشد که به دنبال شجا عت ميگردند تا بگويند ” پدر، مادر ، نامزد ، جامعه ! من اشتباه کردم، گفتم می خواهم ، حالا نمی خواهم. الی که مشخصا چنين شجا عتی را در خود سراغ ندارد، تصميم دارد احمد را که خواستگاری بهتر ميتواند باشد، بهانه قرار داده و بگويد که من نمی خواهم!
شهره ( مریلا زارعی) نیز به نوعی با مسئله قضاوت درگیر است. او به ظاهر از عوض شدن نگاه دیگران به فرزندش و مقصر دانستن او درمرگ الی می ترسد . اما در نهان از قضاوت دیگران نسبت به خودش است که میترسد. نکند که فکر کنند که او مادر خوبی نبوده است .

/*

*/

فرهادی در چهارشنبه سوری هم با زنان درگير بوده است. فضای چهارشنبه سوری هم به شدت تحت تاثير زنان است . زنانی که هرچند ادعای فمينستی ندارند اما هر کدام قشری از زنان جامعه را نشان می دهند که با هنجارها و ناهنجارهای جامعه کنار نمی آيند و زندگی شخصيشان  چالشی برای کنار آمدن با این هنجارهاست.

در نهایت  قضاوت زنان که معمولا صرفا به جرم زن بودن پیش داوری میشوند،  معضلی است که در طبقه متوسط جامعه ایرانی نیز بسیار معمول است. امیر سپیده را میزند چرا که  بی ادعا مدیرت جمع را  حداقل تا بروز حادثه به خوبی بر عهده داشته است  ، پس مقصر است!

آخرين ساخته فرهادی  قضاوت را از زوايای مختلفی نشان ميدهد، اما  دوربين  روحی زنانه دارد.  حرکات دوربين و روند داستان از ابتدا ( صندوق صدقات ) ريزه کاريهای زنانه اي دارد که زير پوست فيلم در جريان است.  اگر که هستی و بودن را بعد زنانه و ادراک و عقلانيت را بعد مردانه در نظر بگيريم، درباره الی… به شدت به هستی نزديک است. به تقلايی برای يافتن ” هستی ” و ” بودن”.

اصغر فرهادی در کنفرانس خبری درباره الی در برلين به سوال خبرنگاری که پرسيده بود ايده درباره الی از کجا آمد ، پاسخ داد:

” مدتها بود به مردی فکر ميکردم که لب دريايی خروشان ايستاده است و منتظر  آمدن جسد يک زن است.”  از خودم پرسيدم چرا اين زن بايد غرق ميشد؟؟